AI görsellerinde telif: kimin, nasıl kullanılır?

Kısa cevap: AI ile üretilen bir görselin telif hakkı, genellikle bir insanın görsele ne kadar yaratıcı katkı yaptığına bağlı; yalnızca bir istem (prompt) yazmak ABD Telif Hakkı Ofisi'ne göre tek başına yeterli sayılmıyor. Kurallar ülkeye göre değişiyor ve bazı sorular henüz yanıtlanmadı. Bu yazı, resmî kaynaklara dayanarak bugünkü tabloyu özetliyor. Hukuki tavsiye değildir; önemli ticari kullanımlarda bir avukata danış.

AI görselinin telifi kimde olur?

Çoğu telif sistemi, eserin bir insan tarafından yaratılmasını arar. ABD'de bunu iki kaynak gösteriyor. Birincisi, ABD Telif Hakkı Ofisi'nin “Copyright and AI” raporunun 2. Bölümü (Telif Hakkına Konu Olabilirlik, 29 Ocak 2025). Ofis'in duyurusuna göre üretken yapay zekâ çıktıları ancak bir insan yazar yeterli ifade öğelerini belirlemişse telifle korunabilir; yalnızca istem sağlamak bunun dışında tutuluyor. İkincisi, D.C. Circuit'in Thaler v. Perlmutter kararı (18 Mart 2025): mahkeme, bir yapay zekâ sisteminin otonom ürettiği eser için telif tescilinin reddedilmesini onadı. Karar dar kapsamlıydı; insan katkısının ne kadar olması gerektiği sorusunu yanıtlamadı.

İnsan katkısı ne kadar olmalı?

Telif Ofisi raporu üç noktayı öne çıkarıyor:

• Yalnızca istem yetmez: “mere provision of prompts”, yani sadece istem sağlamak telif yaratmıyor.
• İnsanın yaratıcı düzenlemesi veya değişikliği korunabilir: bir insan, çıktıyı yaratıcı biçimde düzenler ya da değiştirirse bu katkı korunabilir.
• Yapay zekâ yardımı yasak değil: yapay zekâyı yaratıma yardımcı olarak kullanmak ya da yapay zekâ üretimi malzemeyi daha büyük bir insan eserine katmak, telif korumasını engellemiyor.

Ofis ayrıca mevcut hukuku değiştirip yapay zekâ çıktılarına ek koruma vermek için “davanın kanıtlanmadığını” söylüyor. Sonuç: korunan kısım, senin yaptığın yaratıcı katkı oluyor, modelin kendi ürettiği kısım değil. Sınırın tam nerede olduğu ise her durumda ayrı değerlendiriliyor.

Türkiye'de durum nedir?

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, eseri “sahibinin hususiyetini taşıyan” ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar ve sinema ürünleri olarak, eser sahibini ise “eseri meydana getiren kişi” olarak tanımlıyor. Kanun ayrıca başka eserlerden yararlanılarak ve işleyenin hususiyetini taşıyan işlenme eserleri ile içeriği seçme ve düzenlemeden oluşan derleme eserleri tanıyor. Yapay zekâ çıktılarına özgü, kaynak gösterebildiğimiz bir hüküm bulamadık; bu yüzden uygulamada bu tanımların yapay zekâ çıktılarına nasıl uygulandığını bir hukukçuya sormalısın.

Eğitim verisi tartışması nedir?

İkinci büyük soru, modellerin hangi verilerle eğitildiği. ABD Telif Ofisi'nin raporunun 3. Bölümü üretken yapay zekâ eğitimini ele alıyor; ofisin sayfasına göre 9 Mayıs 2025'te ön yayın sürümü yayımlandı ve nihai sürümün sonradan geleceği belirtiliyor. Avrupa'da ise iki metin öne çıkıyor. 2019/790 sayılı Direktifin 4. maddesi, hukuka uygun erişimi olan kişilerin metin ve veri madenciliği için kopya çıkarmasına izin veriyor, ancak hak sahibi bunu uygun biçimde, çevrimiçi içerikte makine tarafından okunabilir araçlarla saklı tutmamışsa. AB Yapay Zekâ Tüzüğü'nün 53(1)(c) maddesi ise genel amaçlı yapay zekâ modeli sağlayıcılarından bir telif politikası bulundurmalarını ve bu hak saklılıklarını tanımalarını istiyor. Hak saklılığının tam olarak nasıl ifade edilmesi gerektiği konusu ise hâlâ tartışılıyor ve mahkemeler farklı değerlendirmeler yapabiliyor.

Bu tartışma bir kullanıcı olarak seni doğrudan ilgilendirmeyebilir, ama şunu bilmen iyi: eğitim verisi hukuki durumu, kullandığın aracın şartlarını ve gelecekteki düzenlemeleri etkileyebilir.

Stil, marka ve gerçek kişi kullanımı

Aşağıdaki başlıklar genel uygulama bilgisidir; ülkeye göre değişir:

• Belirli bir esere benzer üretim: Genel olarak bir sanatçının belirli bir eserinin korunan ifadesini yeniden üretmek ihlal doğurabilir; “bir tarzda” üretmek ile belirli bir eseri kopyalamak aynı şey değildir. Belirli bir esere çok yakın sonuçlar çıkarsa kullanma.
• Markalar ve logolar: Marka hukuku ayrı bir alan; bir markanın logosunu ya da adını ürününü onaylıyormuş gibi kullanmak sorun doğurabilir.
• Gerçek kişiler: Bir kişinin görünüşünü kullanmak, kişilik haklarını ve kişisel veriyi ilgilendirir. Rıza almadan, özellikle ticari amaçla kullanma. Deepfake nedir? yazımıza bak.
• Karakterler ve filmler: Tanınan karakterlerin görüntüsünü üretmek, o karakterin hak sahibinin haklarına dokunabilir.

Pratikte ne yapmalısın?

1. Aracın şartlarını oku: ürettiklerinin ticari kullanımı konusunda ne söylüyor?
2. Katkını belgele: promptları, denemeleri, seçimleri ve sonradan yaptığın düzenlemeleri sakla.
3. Anlamlı değişiklik yap: çıktıyı düzenle, birleştir, kendi unsurlarını ekle.
4. Başkasının eserini ve markasını isteme: belirli sanatçı veya marka adı yazma.
5. Kişilerden izin al.
6. Önemli kullanımlarda uzman bak: baskı, ürün ambalajı ve reklam gibi.

Kaçınılacak prompt: “Bir ünlü çizgi film karakterini, bilinen bir sanatçının belirli bir posteriyle birebir aynı biçimde çiz.”

Daha güvenli prompt: “Gün batımında bir kıyıda duran küçük bir deniz feneri, suluboya dokusunda, yumuşak turuncu ve mor tonlar.”

Üç kısa senaryo

Aşağıdakiler, Telif Ofisi'nin raporundaki ilkelerin genel bir yorumudur, hukuki sonuç garantisi değildir.

1. Yalnızca bir prompt yazdın

Tek bir cümle yazıp çıkan görseli olduğu gibi kullandın. Ofis'in yaklaşımına göre yalnızca istem sağlamak telif doğurmuyor; bu durumda görselin korunması zayıf. Başkalarının da çok benzer bir görsel üretebileceğini aklında tut.

2. Üretilen görselleri sen seçip düzenledin

Birden çok çıktıyı alıp bir kolaja çevirdin, üzerine kendi çizimini, yazını ve yerleşimini ekledin. Ofis, bir insanın çıktıyı yaratıcı biçimde düzenlemesi veya değiştirmesini korunabilir sayıyor. Korunan kısım senin katkın; modelin kendi ürettiği parçalar tek başına korunmayabilir.

3. Kendi fotoğrafını ya da çizimini yapay zekâyla geliştirdin

Ofis, yapay zekâyı yaratıma yardımcı olarak kullanmanın korumayı engellemediğini söylüyor. Asıl eser senin ve insan yazarlığın algılanabildiği ölçüde korunuyor. Yine de kullandığın aracın şartlarını ve yüklediğin içeriğin sana ait olup olmadığını kontrol et.

Bu senaryolar, katkını belgelemenin neden önemli olduğunu gösteriyor: hangi kısmın sana ait olduğunu ispat edebilmek, tartışma çıkarsa işini kolaylaştırır.

Kullanmadan önce kontrol listesi

Bir AI görselini ürününde, reklamında ya da ambalajında kullanmadan önce şu soruları sor:

• Aracın şartları ticari kullanıma izin veriyor mu, bir plan ya da lisans gerekiyor mu?
• Görselde tanınan bir karakter, logo, marka ya da gerçek bir kişi var mı?
• Görsel, bildiğim belirli bir esere ya da sanatçıya aşırı mı benziyor?
• Bu görselin tek sahibi olmam önemli mi, yoksa başkalarının benzerini üretmesi sorun değil mi? Logo gibi marka kimliği işlerinde bu çok önemli olabilir.
• Katkımı belgeledim mi: promptlar, sürümler, düzenlemeler?
• Kullanacağım ülkenin kuralları farklı olabilir mi?

Bu soruların bir kısmına “evet” ya da “bilmiyorum” diyorsan, kullanımı büyütmeden önce bir fikri mülkiyet avukatına danışmak makul bir adımdır.

Sık yapılan hatalar

• Prompt yazdım, bu yüzden her hak bende demek: Telif ofisine göre sadece istem yetmiyor.
• Her araçta aynı kuralların geçerli olduğunu varsaymak: Kurallar ülkeye ve aracın şartlarına göre farklı.
• Bir sanatçının adıyla üretip ticari satmak: Hukuki risk doğurabilir.
• Katkıyı belgelememek: Sonradan ispat zorlaşır.
• Yapay zekâ ürünü olduğunu gizlemek: Birçok platform ve yeni düzenleme açıklamayı bekliyor.

Özet

• Telif için genellikle insan katkısı aranır; ABD Telif Ofisi'ne göre yalnızca istem yeterli değil.
• İnsanın yaratıcı düzenleme ve değişiklikleri korunabilir; yapay zekâ kullanımı korumayı engellemez.
• Türk hukukunda eser sahibi eseri meydana getiren kişi; yapay zekâya özgü kaynaklı bir hüküm bulamadık.
• Eğitim verisi tartışması sürüyor: AB'de metin ve veri madenciliği istisnası ile hak saklılığı var.
• Stil, marka ve kişi kullanımında ihtiyatlı ol; katkını belgele; önemli işlerde uzmana danış.